בובות בוואדי ערה: חלומות, חלונות ראווה ואימת היומיום
חדוה רוקח
העבודה הזאת משקפת רבדים בביוגרפיה שלי ובנפשי: זכרונות מפסאז'ים בערים בת ים וחולון ובהם חנויות בגדים ונעליים בייצור המוני; צילומים של נשים על עטיפות של תקליטים משנות השמונים, פניהן מרוחות בצבעים שנועדו להדגיש תווים מסוימים ולמשוך את תשומת לב המתבונן; הסרטים המצריים ששודרו בילדותי בכל יום שישי אחר הצהריים ובהם דרמות וטרגדיות קורעות־לב וסיפורים אנושיים אוניברסליים, מסופרים באופן מוגזם כמו ההבעות המשונות־מטרידות על פניהן של הבובות בחלונות הראווה. כל אלה רשמים שנלכדו בנפש הילדה-נערה שהייתי, ופרצו בכוח וללא־מודעות במהלך החקירה האמנותית שלי את הבובות בחלונות הראווה.
עניין נוסף שעולה בעבודה הוא המתח שנובע מעימות שלי עם פחד מתגובות לנוכחות שלי במרחב ציבורי כאישה שמצלמת ואיש אינו יודע לאיזו תכלית. בעיני, המתח הזה ניכר בפריימים שאותם בחרתי להציג, בהבעות של הבובות ובמנחי הגוף שלהן, באופן העימוד של הצילומים, באור השמש החריף ובתאורה המלאכותית ברחוב ובפנים החנויות.
פחד ומתח מעניקים לי תחושת חיות, חדות, ערנות רבה לסביבה ומאבק מתמיד בין מה שאני מזהה כראוי לצילום והדחף להנציח את הרשמים האלה ובין הרצון להסתיר את עצמי ואת המחשבות והרגשות שלי; הלכי הנפש הסבוכים האלה מובילים לכך, שכצלמת אני נוכחת־נפקדת, מעורה בסיטואציה, לא מתערבת בה ומשתדלת להעלים את עצמי בתוכה, ועם זאת מפרשת אותה בצילומים; הבמאי האמריקאי דיוויד לינץ' הוא אחד האמנים שמהם אני שואבת השראה לתחושות האלה, שאותן תיארתי כאן; העיסוק שלו בחרדות ובזוועות יומיומיות, בממדים המקבריים והגרוטסקיים שמתקיימים בשגרת מציאות רגילה, מלהיב אותי ומשפיע על העדפות הצילום שלי. אנשים חולפים ברחוב, הולכים, נוסעים ברכב. הבובות בחלונות הראווה ניצבות דוממות, תפאורה בתנאי תאורה משתנים. הרחוב ומהלכו משתקפים בהם. עיני הבובות נעוצות בחלל לא מוגדר, מבטן מקובע וכך גם מנח גופן. אימה דוממת אופפת אותן בצילומים, בתקריבי הפנים. המבטים הקפואים, תנופת הגוף האצורה, רשמים מטילי אימה בתמונת מציאות דינמית שנראה שאף אחד לא ער לה. בתאורה המלאכותית שמציפה את החנויות בלילות הרושם המפחיד גובר. הבובות קרחות, על ראשי כמה מהן מונחות ברשלנות פאות, כך מודגש הרושם המלאכותי. יש מהן שמאופרות בכבדות, אחרות מאופרות באופן עדין ולכמה אין תווי פנים כלל. בעיניי בובות הילדים מבעיתות באופן מיוחד, איזה רושם נחרץ טבוע במבטן, רחוק מהרושם הילדי-התמים שאופייני לרוב הילדים. אחת הבובות-נערות נראית כאילו טראומה חקוקה בביוגרפיה שלה ועולה השאלה מי עיצב את תווי הפנים האלה ועל מה חשב. ראשי כמה מהבובות מונחים על צוואר וקו החיבור בין הראש לצוואר ברור לכל, אני מניחה שניוד הראש נועד לגמישות בתצוגה אך הרושם הוא של מועמדים לעריפה בגיליוטינה. כמה בובות נראות מיואשות, על פני אחרות נסוכה הבעה של תקווה וכמיהה לעתיד אחר. היציבה של אחדות שמוטה וכנועה, אחרות ניצבות בתנוחה נמרצת. כך או כך, לא מצאתי אחת שנראית שמחה בחלקה או מסופקת. כמה מתוך ההוויה המצולמת נובעת מהבובות האלה, כמה ממנה היא שיקוף של בעלי החנויות שבחרו אותן ועיצבו את העמדתן כך, וכמה ממנה זו אני, שמפרשת כך את המראות שניבטים לעיניי על רקע המציאות? אני תוהה מה יחוש למראן המתבונן, שחי במקום אחר ובתנאים אחרים. אולי הזמנים הלא רגילים — הפורענות שעומדת באוויר ונקלטת ביתר עוצמה בגלל המלחמה — מקשים להתעלם מלהבחין באימה המינורית, השגרתית, הקבועה.
הפריימים מתעתעים בחוש הראייה, העין אינה יודעת במה להתמקד — בבובות, בתאורה שבחנות, בהשתקפות הבתים או המסגד או העצים או עמודי החשמל, במנחי הגוף, בצורות הגאומטריות שנלכדו בפריים (עמודי נוי של החנויות, עיטורים אחרים, צבעי הקירות בחנויות). נוצר דימוי חד־פעמי שמורכב מפנים החנות והעולם שבחוץ, מהזגוגית של חלון הראווה, שמחזירה את ההשתקפויות של הרחוב והרכבים והאנשים, מהשתקפותי שלי המצלמת את התמונה המורכבת הזאת, מגופי וידי שצצים מבין רגלי הבובות, ממני העומדת סמוכה אליהן או מתחתן, נוכחת־נפקדת שוב ושוב ברבות מהתמונות והופכת לאחד המאפיינים והדפוסים שלהן.
תשומת הלב שלי לערבוב התחומים החיצוני והפנימי, שמשתקף בחלונות הראווה, החלה בינואר 2023, אז עסקתי בצילום חלונות ראווה בבירת אלבניה. באותו פרויקט התחקיתי אחרי מצבי הרמוניה ספונטניים, שמתהווים בעקבות הפעפוע ההדדי בין מרכיבים פנימיים מחלונות ראווה (בובות, בגדים, תאורה, העמדה וכו') ובין המציאות החיצונית שמשתקפת בהם (תאורה, בני אדם, שמיים, השתקפויות שונות והסביבה שממסגרות את החלונות).
הבובות משקפות, חושפות ומגלות דברים שאנשים לא מודעים להם או שהם רוצים להסתיר או שאינם רוצים להתייחס אליהם; כמה מהן לבושות בגדים שמרנים ומסורתיים שמכסים את הגוף, ראשן מכוסה במטפחת ראש ולפעמים גם פניהן; בובות אחרות לבושות בבגדים שחושפים את הגוף, פניהן מאופרות באופן שנחשב מיני ויפה, יש להן פאות עם שיער ארוך ומשוחרר. המתח בין תפיסות שמרניות ומסורתיות לבין ערכים מודרניים וליברליים, בהם עניין מעמד האישה בחברה הערבית, מתבטא בתצוגות הבגדים בחלונות הראווה וכך מתקיים דיאלוג אילם — שנראה שאיש אינו ער לו — בין עולם חדש לישן, בין מסורת לתמורה, בין היחיד לחברה, בין כפייה לחירות. בפרויקט משתקפים המציאות הפנימית והחיצונית, מאוויים, מושגי יופי, כמיהות, העדפות, והמתחים שבין צניעות לנועזות ובין העלמת הנשיות להפגנתה.
במהלך ינואר 2024, בשגרת המלחמה שבה אנחנו חיים כאן, חשתי שאני נאבקת על הבחירה שלי לחיות חיים משמעותיים לעומת האפשרות לשקוע בהישרדות מנטלית ובמוות קיומי. נסעתי ליישובי ואדי ערה, על מנת להמשיך בפיתוח ובחקירת פרויקט צילום חלונות הראווה. במציאות הקשה והמורכבת בישראל התמודדתי עם חשדות של התושבים, עם פחד מפני יהודים-ישראלים, עם תחושות מורכבות וגם עם רצון בשיחה ובהתקרבות. הביקורים ביישובי ואדי ערה עוררו גם אצלי תחושות מורכבות ולא פשוטות, ועימתו אותי עם מחשבות, רשמים ורגשות, שחוויתי במהלך הצילום ואחריו. הצילום עצמו עורר סקרנות וחשש וגם הוביל לשיחות, להיכרות ולשבירה של פחדים וסטיגמות.
בסוף הפרויקט גיליתי שהעמדה הראשונית שלי ממנה הוא החל — מצלמת-מתבוננת, השתנתה לצלמת-מעורבת; מהעמדה הפסיבית של התבוננות במציאות סביבי ולכידת פריימים משמעותיים בעיניי, הפכתי להיות מעורבת חברתית, מתוך אמונה ותקווה שיחד, ישראלים יהודים וערבים, נוכל לחיות בארץ הזאת חיים מלאים ומשמעותיים. לחיות ולא רק לשרוד.
دمى في وادي عارة
الأحلام وواجهات المحلات والرعب اليومي
حيدفا روكاخ
يعكس هذا العمل عناصر من سيرتي الذاتية وروحي: ذكريات طفولتي في مدينتي بات يام وحولون في إسرائيل، حيث كانت الشوارع تصطف على جانبيها متاجر الملابس والأحذية ذات الإنتاج الضخم؛ صور لنساء على أغلفة أسطوانات الثمانينيات، وجوههن ملطخة بألوان تهدف إلى إبراز بعض ملامح مظهرهن وجذب انتباه المشاهد؛ الأفلام المصرية التي كانت تُعرض بعد ظهر كل يوم جمعة في طفولتي، والتي تحتوي على أعمال درامية ومآسي مؤلمة وقصص إنسانية عالمية، مبالغ فيها مثل التعبيرات الغريبة المثيرة للقلق على وجوه الدمى في واجهات المتاجر. هذه كلها انطباعات استقرت في روح الفتاة التي كنتها، وانفجرت بقوة ودون وعي أثناء استكشافي الفني للدمى الموجودة في واجهات المتاجر.
قضية أخرى تطرح في هذا العمل هي التوتر الذي ينشأ من مواجهتي للخوف من ردود الفعل على تواجدي في مكان عام كامرأة تلتقط الصور الفوتوغرافية ولا أحد يعرف لأي غرض. وفي رأيي، فإن هذا التوتر ينعكس في أوضاع أجساد الدمى وتعبيرات وجوهها، وترتيب الصور في هذا الكتاب، وأشعة الشمس الشديدة، والإضاءة الاصطناعية في المتاجر وفي الشارع.
يمنحني الخوف والتوتر إحساسًا بالحيوية والحدة واليقظة الكبيرة للبيئة والصراع المستمر بين ما أعتبره مناسبًا للتصوير الفوتوغرافي وبين الرغبة في تخليد هذه الانطباعات وبين الرغبة في إخفاء نفسي وأفكاري ومشاعري؛ هذه العمليات المعقدة للعقل تؤدي إلى حقيقة أنني، كمصورة، أكون حاضرة-غائبة، وأدرك الموقف، ولا أتدخل فيه وأحاول إخفاء نفسي فيه، ومع ذلك أفسره في الصور الفوتوغرافية؛ والمخرج الأمريكي ديفيد لينش هو أحد الفنانين الذين أستلهم منهم هذه المشاعر التي وصفتها هنا؛ إن اهتمامه بالعناصر الغريبة والمرعبة في الحياة العادية، والتي تثير المخاوف والكوابيس الشائعة، يحفزني ويؤثر على تفضيلاتي في التصوير الفوتوغرافي. يمر الناس في الشارع ويمشون ويقودون السيارة. تقف دمى العرض الموجودة في نوافذ المتجر بلا حراك، في ظل ظروف الإضاءة المتغيرة. ينعكس فيهم الشارع ومساره. عيون الدمى ثابتة في مساحة غير محددة، وبطنها ثابتة وكذلك وضعية جسمها. يحيط بها رعب صامت في الصور وفي الصور المقربة للوجوه. النظرات المتجمدة، الحركة المقيدة للجسد، تترك انطباعات مرعبة في صورة ديناميكية للواقع لا يبدو أن أحداً يدركها. وفي الإضاءة الاصطناعية التي تغمر المحلات التجارية ليلاً، يزداد الانطباع المخيف. الدمى صلعاء، ويتم وضع الشعر المستعار على رؤوس بعضها بإهمال، مما يؤكد الانطباع الاصطناعي. لبعضها مكياج كثيف، وللبعض الآخر مكياج خفيف، وبعضها لا يحتوي على ملامح الوجه على الإطلاق. في نظري، دمى الأطفال مرعبة بشكل خاص، ما هو الانطباع الحازم الذي يكمن في نظرتهم، بعيدًا عن الانطباع الطفولي البريء الذي يميز معظم الأطفال. تبدو إحدى الدمى وكأنها صدمة محفورة في سيرتها الذاتية، والسؤال الذي يطرح نفسه هو من صمم ملامح الوجه هذه وبماذا كان يفكر. إن النظرة الحاسمة في عيون دمى الأطفال تتناقض بشكل صارخ مع المظهر الطفولي البريء لمعظم الأطفال، مما يجعلها مخيفة بشكل خاص. يبدو أن إحدى دمى الفتيات تحمل صدمة محفورة في سيرتها الذاتية، مما يثير التساؤل حول من صنع هذه الملامح الوجهية وماذا كان يفكر. رؤوس بعض الدمى تستقر على أعناقها وخط الاتصال بين الرأس والرقبة واضح. تبدو الدمى وكأنها قد تُعدم بالمقصلة، رغم أن حركة الرأس ربما تكون مقصودة للسماح بالمرونة في العرض. تبدو بعض الدمى مكتئبة، بينما تُظهر أخرى تطلعات وتفاؤلاً بمستقبل مختلف. بعضها يتخذ وضعية منحنية وخاضعة، بينما تتخذ أخرى وضعية قوية. على أية حال، لم أجد دمية تبدو سعيدة أو راضية على الإطلاق. إلى أي مدى يستمد محتوى الصور من هذه الدمى، وإلى أي مدى يعكس أصحاب المتاجر الذين اختاروها وصمموا موقعها بهذه الطريقة، وإلى أي مدى يعكس أنا تفسيري لما أراه؟ إنني أشعر بالفضول لمعرفة كيف ستؤثر هذه الصور على شخص آخر يعيش في مكان آخر وفي ظروف أخرى. ولعل الأوقات غير العادية – الكارثة التي تخترق البيئة وتتفاقم بسبب الحرب المستمرة – تجعل من الصعب تجاهل الرعب البسيط اليومي المستمر.
الإطارات تخدع حاسة البصر، فالعين لا تعرف ما الذي تركز عليه: الدمى، الإضاءة في المتجر، انعكاس المنازل أو المسجد أو الأشجار أو أعمدة الكهرباء، أوضاع الجسم، الأشكال الهندسية الملتقطة في الإطار (زخرفة أعمدة المخازن، ديكورات أخرى، ألوان الحوائط في المخازن).
إن زجاج واجهة المتجر، الذي يعكس الشارع والسيارات والناس، فضلاً عن انعكاسي الشخصي، يلتقط هذه الصورة المعقدة. تبرز يداي وجسدي بين أرجل الدمى. أقف بجانبها أو تحتها، حاضرة-غائبة مرارا وتكرارا في كثير من الصور، مصبحة أحد خصائصها وأنماطها، وكل ذلك يجتمع معًا لإنشاء صورة لمرة واحدة توحد داخل المتجر مع البيئة الأوسع.
لقد لفت انتباهي في يناير 2023، عندما كنت ألتقط صورًا لواجهات المتاجر في عاصمة ألبانيا، المزج بين المناطق الخارجية والداخلية التي تنعكس في واجهات المتاجر. الواقع الخارجي المنعكس في واجهات المتاجر (السماء، والأشخاص، والإضاءة، والانعكاسات المختلفة، والبيئة المحيطة) والعناصر الداخلية للنوافذ (الدمى، والملابس، والإضاءة، والموقع، وما إلى ذلك) ينبضان بشكل متبادل لخلق حالات عفوية من الانسجام، والتي تتبعتها.
تعكس الدمى وتكشف وتجعل الأشياء التي لا يعرفها الناس أو يريدون إخفاءها أو لا يريدون التحدث عنها مرئية. يرتدي البعض الحجاب، وهو زي تقليدي محافظ يغطي أجسادها وأحيانًا وجوهها أيضًا؛ وترتدي دمى أخرى ملابس تكشف عن أجسادها، ولديها شعر مستعار طويل منسدل، وملامحها مصممة بطريقة تعتبر جذابة وجنسية. إن الصراع بين الأفكار المحافظة والتقليدية والقيم الحديثة والليبرالية – والتي قد ترتبط بمكانة المرأة في المجتمع العربي – ينعكس في عروض الملابس المعروضة في واجهات المحال التجارية. ولا يبدو أن أحداً يدرك الحوار الصامت بين الجديد والقديم، وبين التقليد والقيمة، وبين الفرد والمجتمع، وبين الإكراه والحرية. ويجسد المشروع كلاً من الواقع الداخلي والخارجي، والمخاوف، ومعايير الجمال، والتطلعات، والتوترات بين الحياء والجرأة، وكذلك بين زوال الأنوثة وتعبيرها.
خلال روتين الحرب اليومي في يناير 2024، كنت عالقةً بين الرغبة في عيش حياة ذات معنى واحتمال الموت الوجودي والبقاء العقلي. سافرت إلى مستوطنات وادي عارة لمواصلة تطوير مشروع تصوير واجهات المتاجر والبحث فيه. لقد واجهت شكوك السكان المحليين، وخوفهم من الإسرائيليين اليهود، ومشاعري المتضاربة، ورغبتي في التحدث مع السكان المحليين ومعرفة المزيد عنهم في ظل الواقع الصعب والمعقد في إسرائيل. كما تم اختبار أفكاري وانطباعاتي وعواطفي أثناء التصوير وبعده، كما أثارت زياراتي لمجتمعات وادي عارة مشاعر معقدة في نفسي. وبالإضافة إلى إثارة الفضول والقلق، فإن التصوير الفوتوغرافي نفسه ولّد محادثات وصداقات وأزال المخاوف والوصمات. اكتشفت أن منصبي الأصلي كمصورة مراقبة قد تطور إلى منصب مصورة مشاركة مع انتهاء المشروع. ولأنني كنت آمل وأشعر بأننا، كإسرائيليين عرب ويهود، يمكن أن نحظى بحياة كاملة وذات معنى في هذه الأرض، ليس فقط من أجل البقاء ولكن من أجل الازدهار، فقد تحولت من كوني متفرجةً سلبيةً على العالم من حولي بينما ألتقط صورًا ذات مغزى وأصبحت منخرطةً بشكل نشط في المجتمع.
Dolls in Wadi Ara
Dreams, shop windows and everyday horror
Hedva Rokach
This work reflects various aspects of biographical and spiritual dimensions within me: memories of passages in Bat Yam and Holon, their streets lined with stores selling mass-produced clothes and shoes; photographs of women on 1980s record covers, their faces smeared with colors drawing the viewer’s attention to certain contours; the Egyptian movies shown in my childhood every Friday afternoon, in them drama, heartbreaking tragedy, and universally understood stories of humanity, told with the exaggerated, anguished facial expressions seen on the dolls in the store windows. Such impressions were imprinted onto the child-teenager I was. Without my being aware of it, they burst forth as my artistic research on the dolls in the store display windows unfolded.
Another issue that manifested in the work is the stress arising from my dealing with concern about how people would perceive me, a woman photographer out in public. This tension, in my opinion, is conveyed by the dolls' body positions and facial expressions, the layout of the photographs in the book, the intense sunlight, and the artificial lighting in the stores and on the street.
Feelings of suspense and fear make me feel alive, alert, and acutely aware of my surroundings. I am always torn between, on the one hand, wanting to hide my thoughts and feelings, and on the other, choosing what I think is worthy of being photographed, and wanting to preserve these impressions. As a photographer, I am present-absent due to these complex mental processes; I am aware of the situation, but I don't try to alter it or fit in with it, yet I still interpret the situation through my photographs. American filmmaker David Lynch is among the artists who evoke these feelings. His interest in the macabre and grotesque elements of ordinary life, elements evoking common fears and nightmares, stimulates me and influences my photography preferences.
On the street, people drive, walk, and pass by. The dolls in the windows are static, decoration in a setting with changing lights; the street and its course are reflected in them. The doll's fixed eyes gaze indistinctly, the body’s pose fixed as well. Mute horror enshrouds the dolls in the pictures, especially in close-ups of their faces. Nobody seems to notice that the constrained postures and focused gazes create feelings of dread in their dynamic depiction of reality. In the artificial lighting enveloping the stores at night, the frightening atmosphere grows. The dolls' fantastical appearance is emphasized by their baldness and the sometimes careless positioning of wigs on their heads. Some are heavily made up, some delicately made up, and others have no facial contours at all.
The gaze in the eyes of the child dolls is especially resolute, in stark contrast to the innocent, childish appearance of most real youngsters. One of the girl dolls seems to have a trauma carved in her biography, raising the question of who made these facial features and what he or she was thinking. The heads of some of the dolls rest on their necks so that the line between the head and the neck is plain to all, presumably because the mobility of the head makes for a more versatile display, but the impression is one of heads awaiting severing by a guillotine. Some of the dolls seem to be in despair, with others showing hope and aspirations for a different future. There is the juxtaposition of dolls slumped and subservient alongside others in vigorous poses. Either way, I did not see even one doll that appeared somewhat happy or satisfied.
How much of the photographed reality comes from these dolls, how much of the pictures is a reflection of the store owners who chose and arranged the dolls, and how much is me, given the backdrop of the actual reality, putting my interpretation on what I see? I wonder how the sight of the dolls would affect viewers who live somewhere else and in other circumstances. Perhaps the unusual times — the sense of calamity that permeates the environment and is intensified by the ongoing war — make it difficult to ignore the minor, daily, and constant horror.
The images play with our sense of vision, and it is difficult to decide on what we should focus — the dolls, the store's lighting, the reflections of houses or mosques or trees or telephone poles, the postures, or the geometric shapes captured in the image (ornamental store columns, other decorations, the colors of the stores' walls). A single, unique image is created, composed of the store’s interior and the world outside; of the display window’s glass reflecting the street, the vehicles and the people; of my reflection — the photographer of this complicated picture; of my body and my hands that protrude from between the legs of the dolls; and of me, standing next to or beneath the dolls, present and absent again and again in many of the pictures, and turns into one of the recurring elements of the pictures.
The mixing of the external and internal areas mirrored in the shop windows caught my attention in January 2023, when I was taking pictures of store windows in the capital of Albania. In that project I strove to find spontaneous states of harmony, harmony resulting from the diffusion of the internal elements of the shop windows (mannequins, clothing, lighting, postures, etc.) with the external reality reflected in them (lighting, people, sky, various reflections, and the environment surrounding the windows).
The dolls reflect, reveal, and make visible things that people don't notice, want to hide, or prefer to ignore. Some are clad in traditional, conservative attire covering their bodies — their heads covered with a scarf, and sometimes their mouths as well. Other dolls wear attire that shows their bodies, their faces made up in ways considered sexy and beautiful, with wigs of long, ungathered hair. In the apparel displays in the storefront windows, one sees the conflict between conservative, traditional ideas and modern, liberal values, and conflict relating to the position of women in Arab society. The windows create a mute dialog — one that no one seems to notice — between the new and the old, between tradition and change, between the individual and society, and between coercion and freedom. The internal and external realities, innermost wishes, concepts of beauty, longings, standards, and the tensions between modesty and boldness, and between concealing versus displaying one’s femininity — all are captured in the project.
During our daily grind of warfare in January, 2024, I felt myself struggling to live a meaningful life, as opposed to the possibility of mental survival, and existential death. I traveled to the Wadi Ara settlements to continue the development and research of the storefront photography project. As part of the difficult and complex reality of Israel, I was faced with the suspicions of the Arab residents, their fear of Jewish Israelis, their conflicted feelings, and also a desire for dialog and bridge-building. My visits to the Wadi Ara communities evoked complex emotions also in me, confronting me with thoughts, impressions and feelings that I experienced during and after my photography. Though my photography caused curiosity and suspicion, it also brought about conversations, acquaintences, and breaking down of fears and stigmas.
By the conclusion of the project, I realized that my original stance as observer-photographer had evolved to that of an involved photographer. From capturing meaningful images as a passive observer of the surrounding reality, I evolved into being socially involved, this stemming from belief and hope that together, Jewish and Arab Israelis can live full, meaningful lives in this country, rather than just surviving.
